Dịch
Bọ hà là “nỗi lo” kinh điển của bà con trồng khoai lang vì rất khó phát hiện sớm: sâu non (sùng) nằm sâu trong dây và củ, đến khi thu hoạch mới thấy củ đen, thủng lỗ chỗ và ăn có vị đắng. Nếu không phòng từ đầu vụ, bọ hà có thể phát sinh quanh năm (khi có ký chủ/thức ăn) và lan mạnh hơn trong giai đoạn ruộng khô hạn, đất nứt tạo đường cho bọ cái bò xuống đẻ trứng. Vì vậy, cách làm hiệu quả nhất là quản lý theo IPM: làm đúng thời vụ, giống sạch, ruộng sạch và xử lý kịp khi mới chớm có dấu hiệu.
1. Bọ hà hại khoai lang là gì?
Bọ hà (sweetpotato weevil) có tên khoa học: Cylas spp. (Fabricius), thuộc bộ Cánh cứng (Coleoptera), họ Curculionidae. Đây là dịch hại quan trọng nhất trên khoai lang ở phạm vi toàn cầu vì gây hại cả ngoài đồng lẫn trong tồn trữ, và được xem là đối tượng kiểm dịch ở nhiều quốc gia/khu vực.
2. Đặc tính sinh học của bọ hà (vòng đời, tập tính)
Vòng đời bọ hà khoảng 1–2 tháng; trong thời tiết nóng có thể rút ngắn còn khoảng 35–40 ngày. Ở Hoa Kỳ, tài liệu ghi nhận một năm có thể có khoảng 5–8 lứa. Khi điều kiện thời tiết bất lợi, thành trùng có thể ngưng hoạt động và tìm nơi trú ẩn. Bọ hà có thể gây hại quanh năm nếu có nguồn thức ăn và ký chủ thích hợp.
2.1 Trứng
Trứng được đẻ trong những lỗ hổng trên củ hay dây do con cái dùng miệng cạp vào. Trứng đẻ từng quả một và thường được trét kín bằng phân do con cái thải ra nên rất khó thấy. Thông thường trứng được đẻ trên dây, gần nơi tiếp giáp giữa dây và củ; đôi khi con cái bò xuống đất qua các kẽ nứt tìm đến củ để đẻ trứng. Trứng hình bầu dục, màu trắng kem, dài khoảng 0,7 mm, rộng 0,5 mm. Giai đoạn trứng kéo dài khoảng 5–6 ngày ở mùa hè và 11–12 ngày khi thời tiết lạnh hơn. Mỗi ngày con cái đẻ khoảng 2–4 trứng; trong suốt vòng đời (khoảng 30 ngày), một con cái có thể đẻ khoảng 75–90 trứng.
2.2 Ấu trùng (sùng) – giai đoạn gây hại chính
Sau khi nở, sùng đục và chui vào dây hay củ. Những con nở trên dây có xu hướng chui xuống đất tìm đến củ để đục vào. Sùng không chân, màu trắng, có 3 tuổi. Giai đoạn sùng kéo dài khoảng 10 ngày (ở khoảng 30°C). Trong củ, sùng đục các đường hầm ngoằn ngoèo và thải phân trong đường hầm đó.
2.3 Nhộng
Ấu trùng hóa nhộng trong củ hoặc thân. Nhộng giống thành trùng, dài khoảng 6,5 mm. Giai đoạn nhộng thường kéo dài khoảng 7–10 ngày; nếu trời lạnh có thể kéo dài tới 28 ngày.
2.4 Thành trùng
Thành trùng giống kiến lửa, dài khoảng 5,5 – 8,0 mm; đầu đen, râu/ngực/chân màu cam đến đỏ nâu; phần bụng có màu xanh ánh kim. Thành trùng thường gặm mặt dưới lá, giả chết nếu bị động, bay thấp từng đoạn ngắn và hoạt động mạnh về đêm.
3. Cây ký chủ và thiên địch của bọ hà
3.1 Cây ký chủ
Ký chủ phụ của bọ hà là các loài cây thuộc họ bìm bìm (Convolvulaceae).
3.2 Thiên địch
Một số thiên địch được ghi nhận gồm: ong ký sinh (wasps) như Bracon mellitor, B. punctatus…; kiến lửa; nấm ký sinh Beauveria bassiana; vi khuẩn Bacillus thuringiensis.
4. Bọ hà gây hại như thế nào? Dấu hiệu nhận biết trên dây và củ
Bọ hà là dịch hại quan trọng nhất trên khoai lang; thất thoát năng suất có thể biến động rất lớn (tài liệu ghi nhận 5–97%). Có mối quan hệ rõ ràng giữa mật số bọ hà, tỷ lệ dây bị hại và thiệt hại trên củ. Ấu trùng gây hại trên dây làm dây bị đục đen, dị dạng, phình to hoặc nứt; nặng có thể chết dây. Trên củ, ấu trùng đục các đường hầm khiến củ thủng lỗ chỗ và thâm đen. Ngoài thiệt hại trực tiếp, vết thương còn tạo cửa ngõ cho nấm bệnh xâm nhập gây thối. Đáng ngại là ngay cả khi bị hại ở mật số thấp, củ cũng có thể bị “kích thích” tạo chất làm củ có vị đắng và khó tiêu thụ.
Ngoài ấu trùng, thành trùng bọ hà cũng có thể gây hại trên củ bằng cách tạo các lỗ hổng nhỏ (kích thước khoảng bằng đầu thành trùng). Tuy nhiên so với ấu trùng, giai đoạn thành trùng thường ít gây hại trên củ và dây hơn.
5. Phòng trị bọ hà hại khoai lang
- Trồng đúng thời vụ và thu hoạch sớm, tránh thời kỳ khô hạn kéo dài.
- Sử dụng dây giống không nhiễm bọ hà.
- Luân canh (sau vài vụ khoai, luân canh 1 vụ với lúa nước) để cắt nguồn sâu.
- Vệ sinh đồng ruộng sau thu hoạch (gom dây và tiêu hủy) để giảm nơi trú ẩn và nguồn lây.
- Sau khi thu hoạch, dẫn nước và ngâm ruộng vài ngày để diệt ấu trùng, nhộng (áp dụng theo điều kiện canh tác).
- Vun gốc, lấp các kẽ đất nứt để hạn chế bọ cái bò xuống đẻ trứng vào củ.
- Tưới đủ ẩm để ngăn ngừa hoặc giảm nứt đất.
6. Thuốc trị bọ hà hại khoai lang hiệu quả hiện nay
Trên thị trường có nhiều sản phẩm thuốc trị bọ hà hại khoai lang. Thiên Bình xin giới thiệu:
Sản phẩm thuốc: DIE SAURAY cho 1 phuy 220 lít nước.
7. Câu hỏi thường gặp (FAQ)
1) Vì sao khoai bị bọ hà cắn đục ít mà vẫn bị đắng, khó bán? Vì vết gây hại của bọ hà có thể kích thích củ tạo hợp chất làm khoai có vị đắng và giảm giá trị thương phẩm, nên chỉ cần nhiễm nhẹ cũng đã ảnh hưởng chất lượng.
2) Thời điểm nào bọ hà dễ gây hại nặng? Thường nặng hơn khi ruộng khô hạn, đất nứt (bọ dễ bò xuống đẻ trứng vào củ). Vì vậy cần tưới đủ ẩm và vun/lấp kẽ nứt để hạn chế đường xâm nhập.
3) Vì sao luân canh với lúa nước giúp giảm bọ hà? Luân canh giúp cắt nguồn ký chủ khoai lang, đồng thời điều kiện ngập nước có thể làm giảm ấu trùng/nhộng còn sót lại trong đất, nên áp lực bọ hà ở vụ sau thường giảm.
8. Kết luận
Bọ hà là dịch hại nguy hiểm vì gây hại “ẩn” trong dây và củ, lại có thể làm khoai bị đắng và mất giá dù nhiễm nhẹ. Để phòng trị hiệu quả, bà con nên tập trung các biện pháp IPM: giống sạch, trồng đúng thời vụ – thu hoạch sớm, vệ sinh đồng ruộng, quản lý nứt đất (vun gốc, tưới đủ ẩm) và luân canh. Khi cần can thiệp, bà con có thể tham khảo DIE SAURAY theo đúng liều lượng hướng dẫn. BVTV Thiên Bình kính chúc bà con trúng mùa, được giá!
9. Liên hệ
TBC - ĐỒNG HÀNH CÙNG PHÁT TRIỂN
-----------------------------------------------------
CÔNG TY TNHH THUỐC BVTV THIÊN BÌNH.
ĐC: E22-D2, KDC SỞ VHTT, ĐƯỜNG LIÊN PHƯỜNG, P.LONG TRƯỜNG, TP.HCM.
ĐT: 02822.48.52.52
Hotline tư vấn miễn phí (zalo): 0898.999.929
Email: bvtvthienbinh@gmail.com
OA Zalo: https://oa.zalo.me/3583801956147984802 (Thiên Bình vì nền nông nghiệp Việt Nam)
YOUTUBE: https://www.youtube.com/@thuocbvtvthienbinh5917